Ένας Έλληνας ράφτης στη Μονμάρτη διαβάζει στην εφημερίδα, στη μητρική του γλώσσα, για την τύχη της χαμένης του περιουσίας στη Μικρά Ασία- φοιτητές στο Καρτιέ Λατέν κολλούν με το χέρι γράμματα Letraset σε παράνομες αντιδικτατορικές σελίδες, ενώ την ίδια στιγμή, στην Αθήνα του 19ου αιώνα, η ελληνική διπλωματία δίνει μάχες για τα εθνικά δίκαια γραμμένες στα γαλλικά.

Αυτές οι φαινομενικά ασύνδετες εικόνες συγκροτούν μια αθέατη, αλλά καθοριστική πτυχή της νεότερης ιστορίας: την ιστορία των εφημερίδων που γράφτηκαν «στην ξένη», σε μια γλώσσα διαφορετική από εκείνη της χώρας όπου τυπώθηκαν. Επί δεκαετίες, τα έντυπα αυτά έμεναν αόρατα, εγκλωβισμένα στα τυφλά σημεία μιας εθνοκεντρικής ιστοριογραφίας που ταύτιζε τον Τύπο αποκλειστικά με τα γλωσσικά όρια κάθε κράτους.

Αυτή τη «σιωπή» θέλησε να σπάσει η επιστημονική εκδήλωση με τίτλο «Στα ίχνη του δικτύου Transfopress: μελέτη του αλλόφωνου Τύπου», που πραγματοποιήθηκε, χθες το απόγευμα, στην αίθουσα Nehama του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου «Browsing Salonica: The city’s polyphonic press from the second half of the 19th century to the Interwar period» του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης.

Υπό τον συντονισμό της αναπληρώτριας καθηγήτριας του Τμήματος Δημοσιογραφίας και Μέσων Ενημέρωσης του ΑΠΘ, Ζωής Βερβεροπούλου, τρεις πανεπιστημιακοί ερευνητές -η Diana Cooper-Richet, ο Νίκος Πίτσος και η Δέσποινα Προβάτα- αποκάλυψαν πώς αυτά τα ξεχασμένα φύλλα φωτίζουν με τον δικό τους τρόπο την ιστορία των μέσων ενημέρωσης και τις ελληνογαλλικές πολιτισμικές διασταυρώσεις.

Το δίκτυο Transfopress

Η Diana Cooper-Richet, ερευνήτρια στο Κέντρο Πολιτιστικής Ιστορίας των Σύγχρονων Κοινωνιών (CHCSC) του Πανεπιστημίου Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines (Paris-Saclay) και ιδρύτρια του δικτύου Transfopress, φώτισε τη γένεση και την πορεία αυτής της διεθνούς συλλογικότητας. Το εγχείρημα εκκίνησε το 2012 μέσω μιας τετράγλωσσης διεθνούς πρόσκλησης, με στόχο να θεραπευτεί ένα κενό της ακαδημαϊκής γνώσης.

«Το έργο που πραγματοποιείται στο πλαίσιο του Transfopress εδώ και πάνω από δέκα χρόνια έχει, κατά τη γνώμη μου, συμβάλει σε μια ορισμένη ανανέωση της συγγραφής της ιστορίας του Τύπου και, κατ’ επέκταση, της πολιτιστικής ιστορίας. Συγκεκριμένα, συμβάλαμε στην αμφισβήτηση του εθνικού παραδείγματος που, για πάρα πολύ καιρό, κυριάρχησε στη συγγραφή της ιστορίας των μέσων ενημέρωσης», ανέφερε -μεταξύ άλλων, η ομιλήτρια.

Πράγματι, όπως επισήμανε, ακόμη και σε κράτη θεμελιωμένα επί μεταναστευτικών ροών -όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Αυστραλία ή η Γαλλία- οι θεμελιώδεις ιστορίες του Τύπου αγνοούσαν επιδεικτικά την ύπαρξη των ξενόγλωσσων εκδόσεων. Μέσω ενός ευέλικτου, αποκεντρωμένου σχήματος με έδρα το Παρίσι και με συμμετοχή περίπου εκατό ερευνητών από περισσότερες από είκοσι χώρες, το Transfopress χαρτογραφεί παγκοσμίως αυτό το πολύμορφο υλικό.

Από τις ετήσιες συναντήσεις (Rencontres Transfopress) σε χώρες της Ευρώπης και της Λατινικής Αμερικής έως τις συνεργασίες με εμβληματικές βιβλιοθήκες, το δίκτυο αναδεικνύει τους μηχανισμούς κοινωνικής διαμαρτυρίας, τις στρατηγικές ένταξης και το αποτύπωμα των συντελεστών αυτών των εντύπων. Παράλληλα, μέσα από πρόσφατες εκδόσεις (όπως το Paris, capitale polyphonique το 2025 και το La presse politique allophone το 2026), η συλλογικότητα πρωτοστατεί στην επιτακτική ανάγκη διάσωσης και ψηφιοποίησης αρχείων που κινδυνεύουν με αφανισμό, θέτοντας τα θεμέλια για τις επόμενες μεγάλες συναντήσεις στην Αθήνα (2027) και στην Τύνιδα (2028).

Ο ελληνόφωνος Τύπος στο Παρίσι του 20ού αιώνα: Από την παροικιακή έκρηξη στην αντιδικτατορική πάλη

Στη δική του εισήγηση, ο ιστορικός Νίκος Πίτσος (Καθολικό Πανεπιστήμιο του Παρισιού / CHCSC / INALCO) μετατόπισε την εστίαση στη μικροϊστορία και τη μακροϊστορία της ελληνόφωνης διασποράς στη γαλλική πρωτεύουσα. Επικαλούμενος τη χαρακτηριστική παρατήρηση του Θεόδωρου Σαλούτου (1964), ανέδειξε τη βαθιά ριζωμένη αναγνωστική κουλτούρα του ελληνισμού:

«Ο Έλληνας συγκαταλέγεται μεταξύ των πιο άπληστων αναγνωστών εφημερίδων στον κόσμο. Ακόμα κι αν δεν ξέρει να διαβάζει, θα βρει πάντα στο καφενείο κάποιον αρκετά μορφωμένο ώστε να του τη διαβάσει αντί για αυτόν».

Συνεχίζοντας την πλούσια παράδοση του 19ου αιώνα (με σημεία αναφοράς το περιοδικό Αθηνά του 1819), ο Νίκος Πίτσος ανέλυσε τρεις κομβικές στιγμές του 20ού αιώνα:

Η εφημερίδα Αγών (1925-1930): Υπό τη διεύθυνση του Λουκά Καστανάκη και με τη συμμετοχή προσωπικοτήτων όπως ο συνθέτης Πέτρος Πετρίδης, η εβδομαδιαία αυτή έκδοση αποτύπωσε τη σημαντική αύξηση του ελληνόφωνου πληθυσμού στο Παρίσι των années folles. Ενώ πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Έλληνες υπήκοοι και οι ελληνόφωνοι από την Τουρκία και άλλες περιοχές των Βαλκανίων υπολογίζονταν σε περίπου 5.000, το 1930 ο πληθυσμός της ελληνόφωνης κοινότητας εκτιμάται σε 12.000-15.000 άτομα. Η αύξηση αυτή συνδέεται με τους περιορισμούς της αμερικανικής μεταναστευτικής νομοθεσίας του 1924 και τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις που ακολούθησαν τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923). Ο Αγών λειτούργησε ως δίαυλος ενημέρωσης των ελληνόφωνων της Ανατολίας και των προσφύγων από την Ανατολική Θράκη και τη Μικρά Ασία, καταγράφοντας παράλληλα την κοινωνική τοπογραφία της κοινότητας – από τους αστούς των δυτικών προαστίων έως τους φοιτητές του Καρτιέ Λατέν και τους εργάτες της Belleville.

Η εφημερίδα Ελευθερία (1939): Μετά τη διακοπή της κυκλοφορίας του Δημοκράτη, ο οποίος είχε βρεθεί στο στόχαστρο του μηχανισμού παρακολούθησης του μεταξικού καθεστώτος, η Ελευθερία ανέλαβε το 1939 τον ρόλο της ελληνικής αντιπολιτευτικής δημοσιογραφίας στο Παρίσι. Η εκδοτική της γραμμή εξέφρασε τη σύγκλιση αριστερών αντιδικτατορικών δυνάμεων με κεντρώες ρεπουμπλικανικές προσωπικότητες, όπως ο Σοφοκλής Βενιζέλος και ο Νικόλαος Πλαστήρας. Η κυκλοφορία της ανακόπηκε πρόωρα, καθώς, ύστερα από τις πιέσεις του μηχανισμού παρακολούθησης του καθεστώτος, ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Georges Bonnet ζήτησε την έκδοση διατάγματος απαγόρευσής της.

Το περιοδικό Πορεία (1967-1971): Γεννημένο μέσα στο κλίμα των πρώτων αντιδράσεων των Ελλήνων φοιτητών στο Παρίσι, αμέσως μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, το περιοδικό αποτέλεσε το βήμα της Ένωσης Ελλήνων Φοιτητών Παρισιού και υπόδειγμα εναλλακτικής τυπογραφίας (offset και Letraset). Μέσα από τις μαρτυρίες του τότε προέδρου του Συλλόγου, Νίκου Χατζηνικολάου, αναδείχθηκε το κλίμα των «ατελείωτων και θορυβωδών γενικών συνελεύσεων», καθώς και ο ευρύτερος κύκλος Ελλήνων διανοουμένων που στήριξαν άτυπα το εγχείρημα, μεταξύ των οποίων ο Κώστας Αξελός, η Ελένη Γλυκάτζη-Αρβελέρ, ο Κώστας Γαβράς, ο Νίκος Σβορώνος, ο Κριστιάν Ζερβός και ο Γιώργος Κανδύλης. Η Πορεία λειτούργησε ως χώρος δημοσίευσης και κυκλοφορίας απαγορευμένων και λογοκριμένων κειμένων, ακολουθώντας ένα μοντέλο που παρέπεμπε στο tamizdat, αλλά και ως κόμβος διεθνών δικτύων αλληλεγγύης.

Ο γαλλόφωνος Τύπος στην Ελλάδα: Μια στρατηγική διπλωματίας και εκσυγχρονισμού

Η καθηγήτρια Ιστορίας του Γαλλικού Πολιτισμού στο ΕΚΠΑ, Δέσποινα Προβατά, παρουσίασε την αντίστροφη, πλην εξίσου συναρπαστική τροχιά: την παρουσία του γαλλόφωνου Τύπου στον ελληνικό χώρο, από την εποχή της Επανάστασης έως τη δεκαετία του 1960, με περίπου 80 τίτλους. Όπως χαρακτηριστικά τόνισε:

«Σε αντίθεση με τις αποικιοκρατούμενες χώρες της Μεσογείου, όπου τα γαλλικά επιβλήθηκαν ως επίσημη ή δεύτερη γλώσσα, η παρουσία τους στην Ελλάδα αποτελεί προϊόν ελεύθερης επιλογής των εκδοτών, των δημοσιογράφων, των συντακτών και των τυπογράφων που επιδόθηκαν σε αυτό το εγχείρημα».

Η γαλλική γλώσσα, που καθιερώθηκε ως υποχρεωτικό μάθημα στην ελληνική εκπαίδευση από το 1836, συνέβαλε στη διαμόρφωση διαδοχικών γενεών αναγνωστών και μιας φιλογαλλικής πολιτιστικής κοινότητας. Οι εκδόσεις αυτές -είτε επρόκειτο για τα πρώτα επαναστατικά φύλλα, όπως το Telegrafo Greco στο Μεσολόγγι (1824) και το L’Abeille grecque (1828-1829), είτε για τα ημιεπίσημα έντυπα της διοίκησης- υπηρέτησαν έναν διττό στρατηγικό σκοπό: «να κάνουν την Ελλάδα γνωστή στην Ευρώπη και την Ευρώπη στην Ελλάδα», ώστε η χώρα να γίνει αντιληπτή από την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη «όχι όπως οι εχθροί και οι συκοφάντες της την παρουσιάζουν».

Σε μεγάλες γεωπολιτικές καμπές -από τον Κριμαϊκό Πόλεμο (Le Spectateur de l’Orient) και την Κρητική Επανάσταση (L’Indιpendance Hellιnique) έως τον Μακεδονικό Αγώνα- ο γαλλόφωνος Τύπος λειτούργησε συχνά ως ανεπίσημος δίαυλος της ελληνικής διπλωματίας και προβολής των εθνικών θέσεων στην Ευρώπη.

Ξεχωριστή θέση κατέχει η μακροβιότερη γαλλόφωνη έκδοση, Le Messager d’Athθnes (1875-τουλάχιστον 1967), που ιδρύθηκε από τον Αντώνιο Ζανετάκη Στεφανόπολι. Μετά τον θάνατό του, το 1913, τη διεύθυνση ανέλαβε η κόρη του Jeanne έως το 1950, ενώ η εφημερίδα συνέχισε να κυκλοφορεί και μετά τη μεταβίβασή της σε νέους ιδιοκτήτες. Αποτέλεσε έναν σταθερό δίαυλο διαπολιτισμικών ανταλλαγών ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Δύση.

Παράλληλα, εξειδικευμένα έντυπα -καλλιτεχνικά, φιλοτελικά, όπως ο Ερμής, λογοτεχνικά και πολιτιστικά, όπως το L’Hellιnisme contemporain, και οικονομικά, όπως το L’Ιconomiste– αποτύπωσαν τις μεταβολές της ελληνικής αστικής κοινωνίας, την ανάπτυξη της επιχειρηματικής τάξης και τον οικονομικό και πολιτιστικό εκσυγχρονισμό της χώρας. Η παρουσία τους, ωστόσο, συνδεόταν και με τη στρατηγική πολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής επιρροής της Γαλλίας στην Ελλάδα.

Η χθεσινοβραδινή εκδήλωση φιλοξενήθηκε στο Γαλλικό Ινστιτούτο, έναν χώρο άμεσα συνυφασμένο -όπως και το ιστορικό Λυσέ, το Γαλλικό Σχολείο που φέτος γιορτάζει 120 χρόνια ζωής- με την πολυπολιτισμική και πολύγλωσση Θεσσαλονίκη, όπως ανέφερε χαρακτηριστικά η υπεύθυνη Επικοινωνίας και Τύπου στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης, Βάσω Κουίδου, καλωσορίζοντας τους συμμετέχοντες στη συζήτηση.

Μια συζήτηση, η οποία κατέδειξε πως ο αλλόφωνος Τύπος -είτε πρόκειται για τους Έλληνες του Παρισιού είτε για τους Γαλλόφωνους της Αθήνας- δεν αποτελεί απλώς μια υποπερίπτωση της ιστορίας του Τύπου, αλλά συνιστά ένα προνομιακό, κοινό παρατηρητήριο της ευρωπαϊκής πολιτισμικής ιστορίας: έναν καθρέφτη όπου αποτυπώνονται οι γεωπολιτικές αναταράξεις, οι ιδεολογικές συγκρούσεις, η δυναμική της μετανάστευσης και το βαθύ, διαχρονικό πλέγμα των διακρατικών σχέσεων.

ΠΗΓΗ: ΑΠΕ – Σοφία Παπαδοπούλου