Από τη Θεσσαλία και τα Κύθηρα έως την Κρήτη, την Πίνδο και τον Πάρνωνα, η Ελλάδα επενδύει σε ένα νέο μοντέλο αγροτικής ανάπτυξης με ψηφιακές λύσεις, συνεργασία των κατοίκων και βιώσιμες τοπικές πρωτοβουλίες

Στα «έξυπνα χωριά» στρέφεται πλέον και η Ελλάδα προκειμένου να επιτύχει το ζωντάνεμα της υπαίθρου.Η πρόσφατη ευρωπαϊκή έκθεση καταγράφει 28 σχεδιαζόμενες στρατηγικές «Έξυπνων Χωριών» και προϋπολογισμό περίπου 1,18 εκατ. ευρώ, με τη χώρα μας να συμμετέχει στην ευρωπαϊκή προσπάθεια για μια ύπαιθρο που οργανώνει το μέλλον της με πρωτοβουλία των ίδιων των τοπικών κοινωνιών.

Στην έκθεση του Γραφείου Υποστήριξης του Αγροτικού Συμφώνου (πρωτοβουλία της Ε.Ε. για τη βιώσιμη ανάπτυξη αγροτικών περιοχών) που δημοσιεύθηκε στις 28 Οκτωβρίου αποτυπώνονται οι δυνατότητες και τα εμπόδια του στόχου.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν από τις διαχειριστικές αρχές, στην Ελλάδα 24 από τις 50 Ομάδες Τοπικής Δράσης, δηλαδή το 48%, έχουν εντάξει τα Έξυπνα Χωριά στον σχεδιασμό τους. Ο συνολικός προϋπολογισμός των σχετικών δράσεων προετοιμασίας και υλοποίησης, βάσει των εγκεκριμένων τοπικών στρατηγικών, ανέρχεται σε 1.176.476,04 ευρώ. Το ποσό αντιστοιχεί σε περίπου 42.000 ευρώ ανά σχεδιαζόμενη στρατηγική, χωρίς αυτό να αποτελεί ενιαίο ύψος επιχορήγησης για κάθε δικαιούχο.

Η ελληνική περίπτωση ξεχωρίζει στην ομάδα των χωρών που στηρίζουν τα Έξυπνα Χωριά αποκλειστικά μέσω του Leader. Η έκθεση χαρακτηρίζει την Ελλάδα ως τη μόνη χώρα αυτής της ομάδας που έχει θεσπίσει ολοκληρωμένο εθνικό πλαίσιο εφαρμογής, με κριτήρια επιλεξιμότητας. Η προσέγγιση βασίζεται σε σχέδια δράσης για περιοχές με λιγότερους από 10.000 κατοίκους.

Το μοντέλο προβλέπει δύο στάδια: στήριξη για την προετοιμασία του σχεδίου δράσης και, προαιρετικά, χρηματοδότηση της υλοποίησής του. Επιλέξιμες είναι τόσο η συγκρότηση του συνεργατικού σχήματος όσο και η κατάρτιση του σχεδίου, ακόμη κι όταν η αίτηση αφορά μόνο την προπαρασκευαστική φάση. Οι αριθμοί της έκθεσης αφορούν προγραμματισμένες παρεμβάσεις και δε συνιστούν απολογισμό ολοκληρωμένων έργων. Το βασικό ευρωπαϊκό συμπέρασμα είναι ότι ένα «έξυπνο» χωριό δεν ορίζεται αποκλειστικά από τις ψηφιακές τεχνολογίες που χρησιμοποιεί. Καθοριστική είναι η ικανότητα των κατοίκων να συμφωνούν σε κοινές προτεραιότητες, να συνεργάζονται και να οργανώνουν λύσεις για τις οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανάγκες τους.

Τί, όμως, προβλέπεται για τα «έξυπνα χωριά» βάσει των αποφάσεων της Ε.Ε.;

• Ψηφιακός μετασχηματισμός: Αξιοποίηση υποδομών όπως το ευρυζωνικό ίντερνετ (fiber), έξυπνες λύσεις ενέργειας, τηλεϊατρική, ψηφιακές υπηρεσίες και εφαρμογές έξυπνης κινητικότητας.
• Συμμετοχικός σχεδιασμός: Οι ίδιοι οι κάτοικοι, οι τοπικοί φορείς και οι επιχειρήσεις συνεργάζονται για να ορίσουν τις ανάγκες και το όραμα της περιοχής τους (αντί να επιβάλλονται λύσεις «άνωθεν»).
• Δικτύωση: Συστήματα συνεργασίας με άλλες αγροτικές ή αστικές περιοχές για την ανταλλαγή τεχνογνωσίας.

Τηλεϊατρική και εξ αποστάσεως εκπαίδευση: Για τη στήριξη ηλικιωμένων και μαθητών/-τριών σε απομονωμένες περιοχές.

Βιώσιμος τουρισμός: Ψηφιακή ανάδειξη της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς.

Έξυπνη κινητικότητα: Συστήματα συγκοινωνίας βάσει ζήτησης (on-demand) για την κάλυψη αναγκών μετακίνησης των κατοίκων

• Χρηματοδότηση και πλαίσιο: Στηρίζονται κυρίως μέσω ευρωπαϊκών πλαισίων (όπως τα Smart Rural 21 και Smart Rural 27) και των Προγραμμάτων Leader / CLLD της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ).

Οι κυριότερες περιοχές και κοινότητες όπου εφαρμόζεται ή έχει ξεκινήσει πιλοτικά αφορούν:

Τη Θεσσαλία, αποτελούν μέρος του ευρωπαϊκού πλαισίου της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ 2023-2027) και του Προγράμματος Leader, με στόχο των αγροτικών ορεινών κοινοτήτων μέσω ψηφιακών τεχνολογιών, της καινοτομίας και της συμμετοχικής δράσης των πολιτών, αλλά και πρωτοβουλίες από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, για τη διαχείριση νερού, εδάφους και καλλιεργειών. Επίσης, σε αυτά εντάσσονται και η ανάπτυξη οικο-οικισμών και δράσεων κυκλικής οικονομίας (π.χ. πειραματικά οικοχωριά στις παρυφές του Κισσάβου, όπως ο Νέσσωνας Λάρισας).

Τα Κύθηρα, που εντάχθηκαν επίσημα ως προεπιλεγμένο χωριό στο ευρωπαϊκό δίκτυο Smart Rural 21. Η στρατηγική αναπτύσσεται σε συνεργασία με το Δίκτυο Συνεργασίας Δήμων Π.Ε. Νήσων Αττικής και το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Την Κρήτη, η οποία συμμετέχει ενεργά σε ευρωπαϊκά προγράμματα ανταλλαγής τεχνογνωσίας για τα έξυπνα χωριά με έμφαση στην ψηφιοποίηση των αγροτικών κοινοτήτων. Ανάλογες δράσεις τρέχουν και σε ορεινές ζώνες του Ρεθύμνου μέσω του τοπικού Leader.

Τη Βόρεια Ελλάδα, μέσα από το πιλοτικό Πρόγραμμα «Καλλιστώ».

Πρόκεται για ένα εξειδικευμένο πιλοτικό πρόγραμμα που εφαρμόζεται σε ορεινές και προστατευόμενες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, με στόχο τη χρήση ψηφιακών εργαλείων για τη συνύπαρξη ανθρώπου-άγριας ζωής και την ενίσχυση της τοπικής οικονομίας, σε Πρέσπες, Βόρεια Πίνδο και Ροδόπη.

Την Ανατολική Πελοπόννησο, όπου η Ομάδα Τοπικής Δράσης «Πάρνωνας Α.Ε.» έχει ενεργοποιήσει τοπικές κοινότητες για την εφαρμογή του προγράμματος με έμφαση στην κυκλική οικονομία, τη βιώσιμη κινητικότητα και την αναβίωση εγκαταλελειμμένων αγροτικών δραστηριοτήτων.

Από την ιστορική εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ της Λάρισας