Η Αθήνα του Αυγούστου έχει έναν διαφορετικό ρυθμό. Οι δρόμοι αδειάζουν, η κίνηση περιορίζεται και το κέντρο της πόλης παραδίδεται για λίγο στους επισκέπτες, στους περιπάτους και σε μια ηρεμία που δύσκολα συναντά κανείς τους υπόλοιπους μήνες του χρόνου.

Μέσα σε αυτή την καλοκαιρινή ατμόσφαιρα, το Ιστορικό Αρχείο του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών φέρνει στο προσκήνιο εικόνες μιας άλλης Αθήνας: της πόλης των φοιτητών, των ποιητών, των συγγραφέων και των πνευματικών ανθρώπων που έζησαν, σπούδασαν και δημιούργησαν γύρω από το Πανεπιστήμιο και τις γειτονιές του κέντρου.

Μέσα από λογοτεχνικά κείμενα, ημερολόγια και προσωπικές μαρτυρίες, αναδεικνύεται μια Αθήνα που, παρά τις μεγάλες αλλαγές, διατηρεί κάτι από τον σημερινό της χαρακτήρα: μια πόλη ζωντανή, αντιφατική, πνευματική και γεμάτη νεανική ενέργεια.

Η Νεάπολη των φοιτητών και των… φλάουτων

Στη Νεάπολη, ανάμεσα στον Λυκαβηττό και τον λόφο του Στρέφη, συγκεντρωνόταν κατά τον 19ο αιώνα μεγάλο μέρος του φοιτητικού πληθυσμού της Αθήνας.

Ο ποιητής και βοτανολόγος Θεόδωρος Ορφανίδης (1817-1886) περιέγραψε με χιούμορ και παραστατικότητα την καθημερινότητα των νέων που σπούδαζαν στην πρωτεύουσα. Οι φοιτητές πήγαιναν στα μαθήματα, έτρωγαν σε οικονομικά μαγειρεία, περνούσαν τα απογεύματα στις γειτονιές της πόλης και, όπως σημείωνε ο ίδιος, πολλοί είχαν ιδιαίτερη αδυναμία στο φλάουτο.

Τα βράδια η φοιτητική ζωή αποκτούσε διαφορετικό χαρακτήρα. Καφενεία, παιχνίδια, νυχτερινοί περίπατοι και παρέες αποτελούσαν μέρος μιας καθημερινότητας που δεν απέχει τόσο από τη ζωή των φοιτητών μεταγενέστερων εποχών.

Από τον Μητρόπουλο και τον Καβάφη στους φοιτητικούς καυγάδες

Μερικές δεκαετίες αργότερα, ο ποιητής Τάκης Σινόπουλος (1917-1981) θυμόταν την πρώτη του χρονιά στο Πανεπιστήμιο, το 1935, ως μια περίοδο γεμάτη νέες εμπειρίες.

Οι σπουδές στη Φυσική, τη Χημεία και την Ανατομία συνυπήρχαν με τις συναυλίες της Κρατικής Ορχήστρας στα «Ολύμπια» υπό τον Δημήτρη Μητρόπουλο, τα παλιατζίδικα της Ιπποκράτους και της Ασκληπιού, τις πανεπιστημιακές παραδόσεις αλλά και τις έντονες πολιτικές και πνευματικές ζυμώσεις της εποχής.

Η γενιά του ’30, ο Καβάφης, ο Καρυωτάκης, ο υπερρεαλισμός και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις αποτελούσαν μέρος ενός κόσμου στον οποίο η πανεπιστημιακή ζωή δεν περιοριζόταν στις αίθουσες διδασκαλίας.

Την ίδια ένταση αποτύπωσε και ο Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996), περιγράφοντας το προαύλιο του Πανεπιστημίου το 1934 γεμάτο φοιτητές που συζητούσαν, διαφωνούσαν και συχνά συγκρούονταν για πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα.

Ανάλογες εικόνες από τις αρχές της δεκαετίας του 1920 κατέγραψε ο Άγγελος Τερζάκης (1907-1979), παρουσιάζοντας τη Νομική Σχολή γεμάτη εκατοντάδες φοιτητές, φωνές, σφυρίγματα και έντονες αντιπαραθέσεις.

Η αγωνία της εξεταστικής

Αν υπάρχει, πάντως, κάτι που φαίνεται να ενώνει τους φοιτητές όλων των εποχών, αυτό είναι η αγωνία των εξετάσεων.

Τον Αύγουστο του 1921 η Μαρία Πολυδούρη (1902-1930) έγραφε στο ημερολόγιό της για την ανάγκη να πάρει άδεια ώστε να μελετήσει, σχολιάζοντας παράλληλα τη ζέστη της Αθήνας και την επιστροφή της «μέριμνας των εξετάσεων».

Η ανακούφιση μετά την ολοκλήρωσή τους ήταν εξίσου έντονη, ακόμη κι όταν τα αποτελέσματα δεν ήταν τα αναμενόμενα.

Ο πεζογράφος Θανάσης Πετσάλης-Διομήδης (1904-1995) θυμόταν από την πλευρά του τις εξαντλητικές τελικές εξετάσεις της Νομικής στον Μεσοπόλεμο, όταν ένας τελειόφοιτος μπορούσε να εξετάζεται σε όλα τα μαθήματα μέσα σε μία μόνο ημέρα.

Πιο ευχάριστη ήταν η ανάμνηση του Νίκου Καζαντζάκη (1883-1957), ο οποίος στην «Αναφορά στον Γκρέκο» αφηγείται πώς ο ίδιος και ένας συμφοιτητής του κατέφυγαν πρώτα σε μια μπιραρία πριν εξεταστούν στο Ρωμαϊκό Δίκαιο. Το αποτέλεσμα, όπως θυμόταν, ήταν να πάρουν και οι δύο άριστα.

Τα καφενεία και τα φοιτητικά στέκια

Η φοιτητική ζωή της παλιάς Αθήνας είχε φυσικά και τα δικά της στέκια.

Στην οδό Γραβιάς, κοντά στη Σόλωνος, ο Τάσος Αθανασιάδης τοποθέτησε συναντήσεις νέων σε μικρά καφενεία, ενώ ο Μ. Καραγάτσης περιέγραφε φοιτητές της Νομικής που, μετά από συνεδριάσεις και επιστημονικές συζητήσεις, κατέληγαν σε ταβέρνες του Μεταξουργείου.

Ιδιαίτερη θέση είχε και η παλιά Φοιτητική Λέσχη στην οδό Πειραιώς 29, ένας σημαντικός χώρος κοινωνικής και πνευματικής ζωής.

Ο Αναστάσιος Π. Χριστοφιλόπουλος θυμόταν τη φοιτητική παρέα που σύχναζε εκεί στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Ανάμεσα στα μέλη της βρισκόταν και ένας νεαρός με το όνομα Οδυσσέας Αλεπουδέλης, που λίγα χρόνια αργότερα θα γινόταν γνωστός ως Οδυσσέας Ελύτης.

Η συγγραφέας Ντόρα Ρωζέττη (1908-1989) περιέγραψε επίσης τη Λέσχη ως έναν ζωντανό χώρο, γεμάτο πρωτοετείς φοιτητές, φοιτήτριες, σκάκι, ντόμινο, μουσική και παρέες που έμεναν εκεί μέχρι αργά.

Μια διαφορετική ιστορία της Αθήνας και του Πανεπιστημίου

Οι μαρτυρίες αυτές δεν καταγράφουν απλώς την ιστορία του Πανεπιστημίου Αθηνών. Σκιαγραφούν ταυτόχρονα την κοινωνική και πολιτιστική ζωή της πρωτεύουσας μέσα από τα μάτια ανθρώπων που αργότερα σημάδεψαν τα ελληνικά γράμματα και την πνευματική ζωή.

Η Νεάπολη, η Σόλωνος, η Ιπποκράτους, η Σίνα, η Γραβιάς, το Μεταξουργείο και η Πειραιώς μετατρέπονται έτσι σε σημεία ενός νοητού περιπάτου στην παλιά φοιτητική Αθήνα.

Τα κείμενα συγκεντρώθηκαν και παρουσιάστηκαν από το Ιστορικό Αρχείο του ΕΚΠΑ στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Λογοτεχνική περιδιάβαση στην ιστορία του ΕΚΠΑ», με αφορμή τη συμπλήρωση 189 χρόνων από την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Μέσα από αυτές τις αφηγήσεις γίνεται φανερό ότι, παρότι οι εποχές αλλάζουν, ορισμένες πλευρές της φοιτητικής ζωής παραμένουν εντυπωσιακά γνώριμες: τα μαθήματα και οι εξετάσεις, οι παρέες και τα στέκια, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις, οι αγωνίες και κυρίως η αίσθηση ότι το Πανεπιστήμιο αποτελεί όχι μόνο χώρο μάθησης, αλλά και χώρο όπου διαμορφώνονται ιδέες, σχέσεις και ολόκληρες γενιές.

(ΑΠΕ)