Η Ελληνίδα που κατέκτησε τη Σορβόννη και σφράγισε τη βυζαντινολογία παγκοσμίως

Τη Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου 2026 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 99 ετών, η ιστορικός και πανεπιστημιακή δασκάλα Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ — μια προσωπικότητα που συνέδεσε το ελληνικό πνεύμα με τη γαλλική ακαδημαϊκή παράδοση και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη διεθνή επιστημονική κοινότητα.

Υπήρξε η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στην ιστορία των 700 χρόνων της Σορβόννης και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως που ανέλαβε αντίστοιχη θέση σε πανεπιστήμιο διεθνούς κύρους, ανοίγοντας δρόμους για τις επόμενες γενιές γυναικών στην ανώτατη εκπαίδευση.

Από την Αθήνα στο Παρίσι

Γεννημένη στην Αθήνα από Μικρασιάτες γονείς, με ρίζες από την Προύσα, η Αρβελέρ μεγάλωσε μέσα σε ένα περιβάλλον που συνέδεε τον ελληνισμό της διασποράς με τη βαθιά ιστορική μνήμη της Ανατολής.

Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και εργάστηκε στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (1949–1953), συμβάλλοντας στην έρευνα και τη διάσωση της μνήμης του προσφυγικού ελληνισμού.

Το 1953 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι. Η ακαδημαϊκή της πορεία υπήρξε ραγδαία: εντάχθηκε στο CNRS, έγινε διευθύντρια σπουδών και το 1967 εξελέγη καθηγήτρια στη Σορβόννη. Η διδακτορική της διατριβή, Byzance et la mer (1966), αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τη μελέτη της σχέσης του Βυζαντίου με τη θάλασσα και τη γεωπολιτική του ταυτότητα.

Το 1976 εξελέγη Πρύτανης του Πανεπιστημίου Paris I–Sorbonne — μια ιστορική στιγμή όχι μόνο για τη Γαλλία αλλά και για τη διεθνή πανεπιστημιακή ιστορία.

Η βυζαντινολόγος του παγκόσμιου διαλόγου

Η Αρβελέρ δεν υπήρξε απλώς μια διακεκριμένη ακαδημαϊκός. Υπήρξε πρέσβειρα του Βυζαντίου στον σύγχρονο κόσμο. Με το έργο και τις διαλέξεις της ανέδειξε το Βυζάντιο όχι ως «σκοτεινό μεσαίωνα», αλλά ως ζωντανό πολιτισμικό και πολιτικό εργαστήριο της Ευρώπης.

Διετέλεσε:

• Αντιπρύτανις (1970–1973) και Πρύτανης της Σορβόννης
• Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou
• Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών
• Πρόεδρος της Επιτροπής Ηθικής του CNRS
• Μέλος και επίτιμη πρόεδρος διεθνών επιστημονικών οργανισμών

Η δημόσια παρουσία της ήταν διαρκής και συχνά παρεμβατική, με θέσεις για την παιδεία, τη δημοκρατία και τη θέση της Ελλάδας στην Ευρώπη.

Διεθνείς διακρίσεις και τιμές

Η προσφορά της αναγνωρίστηκε διεθνώς. Μεταξύ άλλων τιμήθηκε από τη Γαλλική Δημοκρατία με:

• Ταξιάρχη της Λεγεώνας της Τιμής
• Μεγαλόσταυρο του Εθνικού Τάγματος της Τιμής
• Διοικητή των Ακαδημαϊκών Φοινίκων
• Ταξιάρχη των Τεχνών και των Γραμμάτων

Υπήρξε επίτιμη διδάκτωρ κορυφαίων πανεπιστημίων, μεταξύ των οποίων το Harvard, το Λονδίνο, η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη και άλλα, ενώ εξελέγη μέλος σημαντικών Ακαδημιών της Ευρώπης.

Πέρα από την ακαδημαϊκή αυστηρότητα

Η Αρβελέρ δεν δίστασε να εκφράζει δημόσια άποψη για πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, συμμετέχοντας ενεργά στον δημόσιο διάλογο μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής της.

Παράλληλα, στο συγγραφικό της έργο συνδύαζε επιστημονική ακρίβεια με λογοτεχνική ευαισθησία. Το ενδιαφέρον της για τον Μέγα Αλέξανδρο, όπως εκφράστηκε στο βιβλίο «Ο Μέγας Αλέξανδρος των Βυζαντινών», αποκαλύπτει τη βαθιά της ενασχόληση με τη διαχρονία των ελληνικών συμβόλων.

Μια ζωή ως γέφυρα

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έζησε ανάμεσα σε δύο πατρίδες — την Ελλάδα και τη Γαλλία — λειτουργώντας ως γέφυρα πολιτισμών.

Η πορεία της αποδεικνύει ότι η ελληνική παιδεία μπορεί να σταθεί στο υψηλότερο διεθνές επίπεδο και να το επηρεάσει δημιουργικά.

Με τον θάνατό της κλείνει ένας αιώνας προσωπικής διαδρομής που ταυτίστηκε με την υπέρβαση στερεοτύπων, τη γυναικεία χειραφέτηση στην ανώτατη εκπαίδευση και την ανανέωση της βυζαντινής ιστοριογραφίας.

Η μνήμη της δεν ανήκει μόνο στην επιστήμη. Ανήκει στον ευρύτερο ελληνισμό και στη διεθνή πνευματική κοινότητα.